Πριν από λίγα χρόνια, το ντοκιμαντέρ για τους ανθρώπους που ηθελημένα εξαφανίζονται στην Ιαπωνία, στοίχειωσε τους θεατές της ταινίας μικρού μήκους των Andreas Hartmann και Arata Mori με τίτλο «Johatsu: Into Thin Air», καθώς πέρα από μια απόφαση ζωής, αυτή η κίνηση, χαρακτηρίζεται και από ένα σπαρακτικό θέμα που έχει να κάνει με το πρόβλημα κατανόησης του σύγχρονου lifestyle .
Είναι απίστευτο, αλλά κάθε χρόνο δεκάδες άνθρωποι, σχεδόν εκατό χιλιάδες στο σύνολο, δηλώνονται αγνοούμενοι στη χώρα του ανατέλλοντος ηλίου. Μεταξύ αυτών δυστυχώς αρκετοί έφηβοι αλλά και με μεγαλύτερο ποσοστό, άτομα μέσης ηλικίας που απλά «μηχανεύονται» τους τρόπους για τις δικές τους εξαφανίσεις. Το σύγχρονο ιαπωνικό lifestyle, χαρακτηρίζεται από κοινωνικές πιέσεις και μια κουλτούρα ντροπής που διαθέτει πολλές παραμέτρους και τροφοδοτεί το συγκεκριμένο φαινόμενο. Ο χαρακτηρισμός Johatsu, προέρχεται από την λέξη εξάτμιση της Ιαπωνικής γλώσσας, έχει να κάνει με εκείνα τα άτομα που στόχος τους είναι να μην τα βρουν ποτέ ξανά και να ξεκινήσουν μια νέα ζωή, από την αρχή. Η απόφαση δεν συνάδει απλά με το ιστορικό της ζωής τους, αλλά με την κυρίαρχη απόφαση της εξαφάνισης και της προσπάθειας για μια (ενδεχομένως) νέα αρχή. Για πρώτη φορά, συναντάμε επίσημα αυτή την ιστορία στο ντοκιμαντέρ «A Man Vanishes» του Shoei Imamura που κατέγραψε την ξαφνική «εξάτμιση-εξαφάνιση» ενός πωλητή στην πόλη Niigata. Το φαινόμενο έγινε ακόμα ακόμα πιο γνωστό, από τη στιγμή που το 1990 η οικονομική φούσκα της Ιαπωνικής ευμάρειας, κυριολεκτικά «έσκασε», αφήνοντας χρέη σε μεγάλο αριθμό πολιτών. Μια κατάσταση που έχει συμβεί πολλές φορές και σε άλλες χώρες, ίσως όμως με λιγότερο ευπαθείς (ψυχολογικά) κοινωνίες. Η ιαπωνική κουλτούρα δίνει τεράστια σημασία στην αρμονία, την τιμή (υπερηφάνεια) και την αποφυγή της ντροπής (haji). Το «καρφί που προεξέχει καλεί το σφυρί», είναι ένα ιαπωνικό ρητό που υποδηλώνει ότι η συμμόρφωση σύμφωνα με τα κοινωνικά πρότυπα, είναι υψίστης σημασίας. Η αποτυχία, είτε επαγγελματική, είτε προσωπική (διαζύγιο, χρέη, επαγγελματική επιτυχία), θεωρούνται στίγμα που μπορεί να γίνει αφόρητο. Στην ιαπωνική κουλτούρα, το Karoshi, είναι ακόμα ένας χαρακτηρισμός που περιγράφει τον θάνατο από υπερβολική εργασία, εκείνον που προέρχεται από το υπερβολικό άγχος και την κουλτούρα της εργασιακής προσήλωσης. Καθώς οι αυστηροί νόμοι περί του απορρήτου στην Ιαπωνία είναι εξαιρετικά ισχυροί, δυσχεραίνουν τις προσπάθειες εντοπισμού των εξαφανισμένων, εκτός και μόνον αν υπάρχει υπόνοια εγκληματικής ενέργειας, δύσκολα πάντως κάποιος που ηθελημένα εξαφανίστηκε, οι αρχές τον ξαναβρίσκουν.
Εταιρείες που βοηθούν στην εξαφάνιση
Στην Ιαπωνία, έχουν δημιουργηθεί εταιρείες εξειδικευμένες στο να βοηθούν τους πολίτες να εξαφανιστούν. Το φαινόμενο Johatsu, οι «εξατμιζόμενοι» δηλαδή άνθρωποι, χρησιμοποιούν αυτές τις υπηρεσίες που συνήθως λειτουργούν μεταμεσονύκτια και διαθέτουν τρόπους ώστε να βοηθήσουν τους αποφασισμένους, να εξαφανιστούν σε λίγες ώρες, χωρίς να αφήσουν πίσω τους σημάδια για τον εντοπισμό τους. ΟMasanori Kuramata, το 2024 δημοσίευσε ένα σχεδόν βλάσφημο βιβλίο με τίτλο «Το πλήρες εγχειρίδιο της εξαφάνισης» που παρείχε συμβουλές για το πως να ξεκινήσει κάποιος μια νέα ζωή, μετά από μια ηθελημένη εξαφάνιση. Η ιαπωνική κοινωνία χαρακτηρίζεται από αυστηρούς κανόνες, ιεραρχίες και μεγάλη έμφαση στην ομαδική αρμονία έναντι όμως της ατομικής έκφρασης. Η ατίμωση, ακόμη και για ένα φαινομενικά μικρό λάθος, μπορεί να είναι συντριπτική. Η απώλεια της δουλειάς, ένα διαζύγιο ή η αδυναμία αποπληρωμής χρεών δεν θεωρούνται απλώς λάθος καταστάσεις, αλλά προσωπικές αποτυχίες που φέρνουν ντροπή όχι μόνο στο άτομο αλλά και στην οικογένειά του. Μια πολιτισμική δυσανεξία στην αποτυχία που δημιουργεί ένα περιβάλλον όπου η φυγή φαντάζει ως η μόνη λύση. Για πολλούς Johatsu, η εξαφάνιση, είναι μια μορφή κοινωνικής αυτοκτονίας, μια δραστική κίνηση για να γλιτώσουν από την κατακραυγή και την υποχρέωση να ζητήσουν συγγνώμη και να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες. Απόψεις βαθιά ριζωμένες σε μια κοινωνία που η ντροπή, αντιπαρατίθεται με τον κοινωνικό κομφορμισμό και την γενικότερη καταπίεση.
Οι εξαφανίσεις στην Ιαπωνία και η σύνδεση με την Ευρωπαϊκή κουλτούρα
Στην Ευρώπη, οι αποφασισμένες εξαφανίσεις, συνδέονται με εκείνες της ψυχικής υγείας, έχουν να κάνουν με ζητήματα ψυχολογικής κατάθλιψης και κάποιες φορές με υποθέσεις γενικότερης βίας. Η επιθυμία φυγής και εξαφάνισης, μοιάζει πολιτισμικά ενσωματωμένη με τη λειτουργία της κοινωνίας και του σιωπηλού- ανεκτού τρόπου διαφυγής στις σύγχρονες πόλεις. Το φαινόμενο, δεν είναι ιδιαίτερα διακριτό, τουλάχιστον με την έννοια που το αντιλαμβάνονται στην Ιαπωνία. Η Ευρωπαϊκή κουλτούρα, δίνει μεγαλύτερη σημασία στην ατομική ελευθερία και λιγότερο στην ομαδική, όπως εκείνη που τουλάχιστον χαρακτηρίζει την Ιαπωνική κουλτούρα. Ως εκ τούτου, η «φυγή» δεν θεωρείται μια αποδεκτή (και ακραία) διέξοδος από την κοινωνική κατακραυγή, αλλά και μια πράξη προσωπικής απελπισίας ή ακόμα και απόγνωσης. Είναι όμως εντυπωσιακό, που με κάποιο τρόπο, δύο εντελώς διαφορετικές κοινωνίες, τελικά συμπίπτουν ως προς το αποτέλεσμα. HSaita, μια Ιαπωνική MKO, στον ιστότοπο της, αναφέρεται ως ο μοναδικός ιδιωτικός οργανισμός σε θέματα ενδοοικογενειακής βίας και παρενόχλησης. Παρόλα αυτά, η ισχυρή σε πολλά θέματα κοινωνική δομή της Ιαπωνίας, ανακαλύπτει ακόμα και στις μέρες μας, τα θέματα που προκύπτουν από τους αποτυχημένους γάμους, την απώλεια εργασίας και την οικογενειακή πίεση γενικότερα. Θέματα που τελικά, αναδεικνύονται κοντινά στην καθημερινότητα δύο, τόσων διαφορετικών πολιτισμών, εκείνων της της Ευρώπης και της Ιαπωνίας, που διαθέτουν τόσο μεγάλες διαφορές.
Johatsu, μια μορφή κοινωνικής αυτό-απόρριψης
Η οικειοθελής εξαφάνιση των Ιαπώνων, σε αντίθεση με τους πολίτες του δυτικού κόσμου, διαφέρουν σε πολλά σημεία. Στην ευρωπαϊκή κουλτούρα τίποτα δεν είναι μεμπτό ή έτσι, τουλάχιστον γνωρίζουμε. Αντίθετα, στην Ιαπωνική κοινωνία, η εξαφάνιση χωρίς καν ψηφιακά ίχνη, είναι μια σχεδόν αδιανόητη κατάσταση, που όμως έχει να κάνει και με την προσωπική λύτρωση. Οι Johatsu, δεν εξαφανίζονται απλά, αφήνουν πίσω τους όλη την ιστορία της ζωής τους και τη δημόσια ντροπή, που στη Νορβηγία για παράδειγμα, θα έμοιαζε αστεία. Την οικογενειακή δυσφορία που στις χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης, σίγουρα δεν υπήρξε ποτέ αβάσταχτη, αντίθετα σε πολλά σημεία της, περιπαιχτική. Παρόλα αυτά, δεν είναι κατανοητό όταν συναντάμε σε μια τόσο προηγμένη κοινωνία, όπως την Ιαπωνική, προβλήματα κοινωνικής κατανόησης που σχεδόν απορρίπτουν την προσωπική έκφραση. Καθώς νυχτερινοί μεταφορείς, βοηθούν χωρίς ερωτήσεις, την απόφαση όσων δεν αντέχουν τη σύγχρονη κοινωνία, να εξαφανιστούν σε μια ανώνυμη τοποθεσία, χωρίς κανένα κοινωνικό κόστος.
Συνδεθείτε ή Εγγραφείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση