Για την ιστορία…
Η ιστορία του γλυκού στον ελληνικό χώρο αρχίζει πολλούς αιώνες πριν από την ίδρυση του νεότερου κράτους. Οι αρχαίοι συγγραφείς μιλούν για πλακούντες και γλυκίσματα με μέλι και σουσάμι, ενώ στα βυζαντινά χρόνια συναντούμε παρασκευές που μαρτυρούν τις στενές επαφές με τον αραβικό κόσμο, σε μια εποχή που η ζάχαρη παραμένει ακριβό και πολύτιμο προϊόν. Αργότερα, στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Κωνσταντινούπολη και η Μικρά Ασία αναπτύσσουν μια πλούσια παράδοση στη ζαχαροπλαστική, ενώ στα Επτάνησα η μακρόχρονη επαφή με την Ιταλία αφήνει τη δική της επιρροή.
Αυτή η μακραίωνη ιστορία αποτελεί το υπόβαθρο της δικής μας αναδρομής, που θα επικεντρωθεί κυρίως στη ζαχαροπλαστική των νεότερων χρόνων. Θα ακολουθήσουμε την εξέλιξή της μέσα από τους ανθρώπους που άνοιξαν τα πρώτα εργαστήρια του ελληνικού κράτους και εκείνους που συνέχισαν την τέχνη τους, φτάνοντας σταδιακά μέχρι τη σύγχρονη εποχή.
Από το Ναύπλιο στην Πόλη: Η ιστορία του Friedrich Unger
Το καλύτερο ζαχαροπλαστείο της Ελλάδας, όπως τουλάχιστον έλεγαν στον Friedrich Unger το 1833, βρισκόταν στο Ναύπλιο. Ήταν το κατάστημα του Δημητρίου Λέρη, με τις γυάλες γεμάτες ζαχαρωμένα φρούτα πίσω από τα παράθυρα και τα μικρά τραπεζάκια βαμμένα γαλάζια. Από αυτό το ταπεινό μαγαζί μέχρι την εποχή των μεγάλων ζαχαροπλαστείων και των σπουδαίων μεταπολεμικών μαστόρων μεσολαβούν σχεδόν 150 χρόνια, με τη Μικρασιατική Καταστροφή και τον ερχομό των προσφύγων να επηρεάζουν βαθιά την εξέλιξη της ελληνικής ζαχαροπλαστικής.
Ο Friedrich Unger είχε φτάσει στην Ελλάδα με την ακολουθία του νεαρού Όθωνα και εργαζόταν ως ζαχαροπλάστης της βασιλικής αυλής. Από τις πρώτες κιόλας μέρες στο Ναύπλιο, που ήταν ακόμη η πρωτεύουσα της χώρας, θέλησε να γνωρίσει τα ελληνικά ζαχαροπλαστεία. Η επίσκεψή του στον Λέρη τον απογοήτευσε. Μαθημένος στις απαιτήσεις της ευρωπαϊκής αυλικής ζαχαροπλαστικής, αντιμετώπισε με αρκετή αυστηρότητα όσα είδε. Χάρη όμως στις παρατηρήσεις του μπορούμε σήμερα να σχηματίσουμε μια αρκετά ζωντανή εικόνα για αυτά τα πρώτα εργαστήρια, σε μια εποχή από την οποία έχουν σωθεί ελάχιστες μαρτυρίες για τους ανθρώπους που δούλευαν εκεί.
Η περιέργειά του για τα γλυκά της Ανατολής τον οδήγησε, δύο χρόνια αργότερα, στην Κωνσταντινούπολη, έχοντας περάσει προηγουμένως από τη Σμύρνη. Εκεί επισκέπτεται ζαχαροπλαστεία και εργαστήρια χαλβατζήδων, προσπαθώντας να μάθει τις συνταγές τους. Οι μάστορες φυλάνε καλά τα μυστικά της τέχνης τους και ο Γερμανός δυσκολεύεται συχνά να αποσπάσει τις πληροφορίες που αναζητά. Ακόμη και η πρόσβασή του στις ανακτορικές κουζίνες είναι περιορισμένη. Πολύτιμες πληροφορίες θα του δώσει τελικά και ένας Έλληνας ζαχαροπλάστης που είχε εργαστεί στην αυτοκρατορική αυλή.
Με αυτά και με άλλα, ο Unger επιστρέφει στην Αθήνα και συγκεντρώνει το υλικό του σε ένα βιβλίο που εκδίδεται το 1838 με τον τίτλο Conditorei des Orients. Στις σελίδες του καταγράφει συνταγές της οθωμανικής ζαχαροπλαστικής και περιγράφει τον τρόπο λειτουργίας των εργαστηρίων που επισκέφθηκε. Μέσα από τις αφηγήσεις του μαθαίνουμε ακόμη πόσο δύσκολο ήταν για έναν επαγγελματία να κερδίσει την εμπιστοσύνη ενός άλλου μάστορα και να του αποσπάσει μια συνταγή. Το βιβλίο του παραμένει μια πολύτιμη πηγή για την ιστορία της ζαχαροπλαστικής στην Ανατολική Μεσόγειο, σε μια περίοδο κατά την οποία η Αθήνα αρχίζει σταδιακά να αποκτά τα δικά της οργανωμένα ζαχαροπλαστεία.
Η Αθήνα μαθαίνει να πηγαίνει στο ζαχαροπλαστείο
Το 1834 η Αθήνα γίνεται πρωτεύουσα ενός νέου κράτους και αποκτά σιγά σιγά διαφορετικούς ρυθμούς, με την οδό Αιόλου να συγκεντρώνει εμπορικά καταστήματα, ενώ η βαυαρική αυλή και οι νέοι κάτοικοι φέρνουν μαζί τους άλλες συνήθειες. Το γλυκό εξακολουθεί ακόμη να πωλείται στους φούρνους ή από τους πλανόδιους λουκουματζήδες. Στην ίδια αγορά εμφανίζονται όμως και καταστήματα με αίθουσες όπου οι πελάτες μπορούν να καθίσουν, κάτι το οποίο είναι μάλλον πρωτοφανές για την Ελλάδα εκείνης της εποχής. Έτσι η επίσκεψη στο ζαχαροπλαστείο γίνεται σιγά σιγά μέρος της βόλτας στο κέντρο. Για μια πόλη που μέχρι πρόσφατα είχε πολύ διαφορετικούς τρόπους να διασκεδάζει, αυτή ήταν μια καινούργια αστική συνήθεια.
Για το πρώτο αθηναϊκό ζαχαροπλαστείο, τώρα, οι πηγές διαφωνούν. Ο ιστορικός Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς γράφει πως «Η ερώτηση δεν έχει ακόμη απαντηθεί». Το 1835 ωστόσο συναντούμε τον Λέριο, ο οποίος, σύμφωνα με παλαιότερες μαρτυρίες, πουλούσε παγωτά και ζαχαρωτά τυλιγμένα σε χρυσόχρωμα χαρτιά. Την ίδια χρονιά λειτουργεί το λουκουματζίδικο του Σαρρή. Πέντε χρόνια αργότερα ο Καρδαμάτης ανοίγει ζαχαροπλαστείο στην Αιόλου, στη συμβολή με την Αγίου Μάρκου, και η διαδρομή του μάς δίνει μια πιο συγκεκριμένη εικόνα για το τι μπορούσε να πετύχει ένας φιλόδοξος επαγγελματίας εκείνη την εποχή. Ο Καρδαμάτης ταξίδευε συχνά στην Ευρώπη για να ενημερώνεται για τις νέες τεχνικές, ενώ στην Αθήνα διατηρούσε ένα κατάστημα με πολυτελή αίθουσα, διαμορφωμένη στα πρότυπα των παρισινών ζαχαροπλαστείων, και, σύμφωνα με τον Σκιαδά, εισέπραττε καθημερινά 300 έως 400 δραχμές, αστρονομικό ποσό για εκείνα τα χρόνια το οποίο στις γιορτές μπορούσε να φτάσει ακόμη πιο ψηλά. Το μενού του, πάντως, εξακολουθούσε να περιλαμβάνει μπακλαβά και κανταΐφι, αλλά η ευρωπαϊκή εμφάνιση του καταστήματος συμβάδιζε με γλυκά βαθιά ριζωμένα στις συνήθειες των Αθηναίων.
Στο εργαστήριο του Καρδαμάτη, τώρα, εργάζεται ένας νεότερος ζαχαροπλάστης, ο Ιωάννης Σόλων, που αργότερα ιδρύει το περίφημο Σολωνείον. Το κατάστημα θα παραμείνει σε λειτουργία μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950. Η πορεία του Σόλων είναι εκείνη που μάς επιτρέπει να δούμε από κοντά πώς μάθαινε τότε κανείς την τέχνη της ζαχαροπλαστικής. Η μαθητεία γινόταν δίπλα στον μάστορα, με πολλές ώρες στο εργαστήριο. Για να καταλάβει κάποιος πότε είχε δέσει ένα σιρόπι, έπρεπε πρώτα να το έχει δει να βράζει δεκάδες φορές. Ο καλός μαθητευόμενος αποκτούσε σταδιακά μεγαλύτερες ευθύνες και, όταν ένιωθε έτοιμος, μπορούσε να δοκιμάσει τις δυνάμεις του μόνος του.
Στον Καρδαμάτη αποδίδεται ακόμη η εισαγωγή μιας από τις πρώτες χειροκίνητες μηχανές παρασκευής σοκολάτας στην Αθήνα. Ο Σκιαδάς καταγράφει την οικογενειακή παράδοση που θέλει το σοκολατοποιείο του να καταστρέφεται ύστερα από τη σύγκρουσή του με έναν ισχυρό πολιτικό παράγοντα. Όμως στην ίδια εμπορική γειτονιά, ένας άλλος επιχειρηματίας είχε ήδη αρχίσει να πειραματίζεται με το κακάο.

Ο Παυλίδης και η γέννηση της ελληνικής σοκολάτας
Η πρώτη σοκολάτα του Σπυρίδωνα Παυλίδη πέρασε από έναν μύλο του καφέ. Με αυτό το απλό εργαλείο προσπάθησε να επεξεργαστεί το κακάο, όταν αποφάσισε να φέρει στην Αθήνα ένα προϊόν που είχε γνωρίσει στα ταξίδια του στην Ευρώπη. Ο ίδιος είχε ξεκινήσει από έναν εντελώς διαφορετικό επαγγελματικό κόσμο. Γεννημένος στην Κωνσταντινούπολη, ασχολήθηκε αρχικά με την τυπογραφία και διατηρούσε δικό του τυπογραφείο στη γωνία Αιόλου και Βύσσης. Εκεί άνοιξε το 1841 το «Γλυκυσματοποιείον» του, όπου στην αρχή παρασκεύαζε μπακλαβάδες και λουκούμια, ενώ από το εργαστήριό του έβγαιναν και κουφέτα.
Ο Παυλίδης ταξίδευε συχνά στο εξωτερικό, αναζητώντας νέες
τεχνικές και μηχανήματα που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει στην επιχείρησή του.
Η γνωριμία του με τη σοκολάτα στη Νάπολη υπήρξε καθοριστική. Το 1852 αρχίζει να
την προσφέρει στο κατάστημά του ως ρόφημα και οι Αθηναίοι δοκιμάζουν ένα
γλύκισμα που μέχρι τότε ελάχιστοι γνώριζαν. Η παρασκευή του ήταν αρκετά
δύσκολη, γιατί ο Παυλίδης έπρεπε να εξασφαλίζει κακάο από το εξωτερικό και να
προσαρμόζει τον εξοπλισμό του ανάλογα με τις ανάγκες μιας παραγωγής που μόλις
ξεκινούσε.
Τελικά η επιμονή του πιάνει τόπο και αποδίδει καρπούς. Προμηθεύεται από το Παρίσι χειροκίνητο μηχάνημα παρασκευής σοκολάτας και το 1861 διαθέτει πλέον τη σοκολάτα Υγείας σε στερεή μορφή. Το προϊόν αρχίζει να αποκτά τη δική του φήμη και το 1865 καταγράφεται η πρώτη χρυσή διάκρισή του στο Παρίσι. Οι διεθνείς βραβεύσεις που θα ακολουθήσουν θα βρουν αργότερα τη θέση τους στην περίφημη συσκευασία της σοκολάτας, με τα μετάλλια που έγιναν αναγνωρίσιμο στοιχείο της εμφάνισής της.
Αξίζει όμως να σταθούμε και στους ανθρώπους που εργάζονταν δίπλα του. Ο Παυλίδης είχε καταλάβει ότι για να βελτιώσει την παραγωγή του χρειαζόταν τεχνίτες με καλύτερη εκπαίδευση. Στον πρώτο τυπωμένο τιμοκατάλογο της επιχείρησης, το 1876, αναφέρεται στις προσπάθειες και στα χρήματα που είχε διαθέσει για να τελειοποιήσει την τέχνη του. Μνημονεύει μάλιστα τον Γ. Νικήτα, τον πρώτο τεχνίτη του εργαστηρίου που ταξίδεψε στο Παρίσι για να εκπαιδευτεί. Όταν επέστρεψε, δίδαξε όσα είχε μάθει και στους υπόλοιπους εργαζομένους, ενώ αργότερα ακολούθησαν το παράδειγμά του και άλλοι. Είναι μια πολύτιμη μαρτυρία για το πώς οργανωνόταν η εκπαίδευση μέσα σε ένα από τα πρώτα μεγάλα εργαστήρια ζαχαροπλαστικής της Αθήνας.
Το 1871 ο Παυλίδης εγκαθιστά το πρώτο ατμοκίνητο μηχάνημα παρασκευής σοκολάτας. Σύμφωνα με μια οικογενειακή μαρτυρία που διασώθηκε πολλά χρόνια αργότερα, η άφιξή του είχε προκαλέσει τέτοια περιέργεια, ώστε οι Αθηναίοι συγκεντρώνονταν έξω από το εργαστήριο για να το δουν. Πέντε χρόνια αργότερα, η επιχείρηση μεταφέρεται στο νέο εργοστάσιο της οδού Πειραιώς, όπου η παραγωγή αποκτά πλέον βιομηχανική κλίμακα. Από το μικρό γλυκισματοποιείο της Αιόλου είχε γεννηθεί μια από τις παλαιότερες ελληνικές βιομηχανίες τροφίμων, που εξακολουθεί να λειτουργεί στην ίδια περιοχή μέχρι σήμερα.

Η Σύρος και η μεγάλη ιστορία του λουκουμιού
Την ίδια περίοδο, η Ερμούπολη αναπτύσσεται με φοβερή ταχύτητα. Πρόσφυγες από τη Χίο και τα Ψαρά μεταφέρουν στο νησί εμπορικές εμπειρίες και τεχνικές που γνώριζαν από τους τόπους τους. Ανάμεσά τους βρίσκεται η παρασκευή λουκουμιού. Σύμφωνα με την επίσημη καταγραφή της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, ο Γεώργιος Αρφάνης από την Έφεσο αναφέρεται ως ο πρώτος λουκουμοποιός στα ιστορικά μητρώα, ενώ το 1837 εμφανίζεται η σφραγίδα του Νικολάου Σταματελάκη, Χιώτη στην καταγωγή, που είχε έρθει από την Κωνσταντινούπολη.
Το λουκούμι βρήκε στη Σύρο τις συνθήκες για να εξελιχθεί σε εμπορικό προϊόν με φήμη έξω από τα σύνορά της. Οι λουκουμοποιοί γνώριζαν τις απαιτήσεις του βρασμού και της επεξεργασίας του αμύλου, ενώ το λιμάνι της Ερμούπολης εξασφάλιζε διέξοδο στις αγορές. Το 1870 καταγράφονται στην πόλη 55 επαγγελματίες που συνδέονται με τη ζαχαροπλαστική και τη λουκουμοποιία και το 1905 ιδρύεται εργοστάσιο αμύλου, ένδειξη της ανάπτυξης του κλάδου. Στα οικογενειακά εργαστήρια, πάντως, ο νεότερος εξακολουθούσε να μαθαίνει την τέχνη κοιτάζοντας τον παλαιότερο πάνω από το καζάνι.
Ο Βάρσος και η Αθήνα των παλιών γαλακτοπωλείων
Το 1910, το γαλακτοπωλείο του Βάρσου (φωτό παρουσίασης) διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα ψυγεία της Αθήνας, που για να λειτουργήσει χρειάζεται είκοσι παγοκολόνες. Η επιχείρηση απασχολεί ήδη 24 εργαζομένους και έχει διανύσει μεγάλη απόσταση από το μικρό κατάστημα που άνοιξε στο κέντρο της πόλης λιγότερο από είκοσι χρόνια νωρίτερα. Η συντήρηση του γάλακτος δεν ήταν τότε και το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο οπότε η ανάπτυξη μιας τέτοιας επιχείρησης εξαρτιόνταν σε μεγάλο βαθμό από την εξασφάλιση της πρώτης ύλης αλλά και από την οργάνωση της καθημερινής παραγωγής.
Η ιστορία ξεκινά το 1890, όταν ο Βασίλειος Χ. Βάρσος φτάνει
στην Αθήνα από την Καστριώτισσα της Φωκίδας μαζί με τον αδελφό του. Είναι μόλις
δεκατεσσάρων ετών και προέρχεται από έναν τόπο με ισχυρή κτηνοτροφική παράδοση.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1892, ανοίγουν στη συμβολή Πανεπιστημίου και Σανταρόζα
το «Γαλακτοπωλείον ο Παρνασσός». Το γάλα και τα προϊόντα του αποτελούν την
κύρια δραστηριότητα του καταστήματος, το οποίο μεγαλώνει μαζί με μια Αθήνα που
αποκτά συνεχώς νέες εμπορικές συνήθειες. Οι γαλακτερές κρέμες και το ρυζόγαλο
θα συνοδεύσουν την πορεία της οικογένειας για περισσότερο από έναν αιώνα.
Η ανάπτυξη φέρνει και μεγαλύτερες ανάγκες σε γάλα. Σύμφωνα με μεταγενέστερη μαρτυρία του εγγονού του ιδρυτή, Γιώργου Βάρσου, οι δυσκολίες στον εφοδιασμό και οι συμβουλές παραγωγών από τα βόρεια προάστια έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην απόφαση της οικογένειας να μεταφέρει την επιχείρηση στην Κηφισιά το 1922. Η περιοχή ήταν ήδη δημοφιλής τόπος παραθερισμού για εύπορους Αθηναίους, με μεγάλα ξενοδοχεία και εξοχικές κατοικίες. Η μεταφορά αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς ο Βάρσος βρέθηκε κοντά στους παραγωγούς του και απέκτησε πρόσβαση σε μια πελατεία με σημαντική αγοραστική δύναμη.
Έχει ενδιαφέρον ότι στο πρώτο κατάστημα της Κηφισιάς είχαν φτιαχτεί ακόμη και κοιτώνες για τους εργαζομένους, πολλοί από τους οποίους προέρχονταν από την επαρχία. Οι μετακινήσεις ήταν δύσκολες και το να βρεις σπίτι στην περιοχή αποτελούσε πρόβλημα. Η λεπτομέρεια αυτή, που έχει διασώσει ο Γιώργος Βάρσος, μας μεταφέρει στην καθημερινότητα μιας επιχείρησης που στηριζόταν στη συνεχή παρουσία των ανθρώπων της. Στα χρόνια που ακολούθησαν, το γαλακτοπωλείο εξελίχθηκε σε ένα από τα γνωστότερα ζαχαροπλαστεία της Αθήνας, με την οικογένεια να συνεχίζει μέχρι σήμερα την πορεία που ξεκίνησε ο δεκαεξάχρονος Βασίλης από την Πανεπιστημίου.

Θεσσαλονίκη: η οικογένεια Φλόκα και το γλυκό ως αστική συνήθεια
Το 1905, λίγο έξω από τη Βίλα Αλλατίνη, οι αδελφοί Φλόκα λειτουργούν το «Εξοχικόν Φλόκα», ένα κέντρο αναψυχής με μεγάλο κήπο, που γίνεται σύντομα αγαπημένος προορισμός των Θεσσαλονικέων για τις ανοιξιάτικες εκδρομές τους. Η πόλη ανήκει ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και γνωρίζει μια περίοδο έντονης εμπορικής δραστηριότητας. Στο κέντρο της, γύρω από την πλατεία Ελευθερίας, τα μεγάλα ξενοδοχεία και τα ευρωπαϊκά καφέ έχουν ήδη διαμορφώσει μια διαφορετική καθημερινότητα. Εκεί θα κάνουν λίγα χρόνια αργότερα οι Φλόκα το σημαντικότερο επιχειρηματικό τους βήμα.
Για την ιστορία της οικογένειας έχουμε στη διάθεσή μας το εξαιρετικό βιβλίο της Μαρίας Βάρβογλη, Ραντεβού στου Φλόκα (Κλειδάριθμος, 2021), με αρχειακή επιμέλεια του Χάρη Βάρβογλη. Η συγγραφέας μεγάλωσε ακούγοντας τις αφηγήσεις των παλαιότερων μελών της οικογένειας και αργότερα αναζήτησε τα ιστορικά τεκμήρια που θα της επέτρεπαν να ανασυνθέσει την πορεία της. Χάρη στην έρευνά της γνωρίζουμε, μεταξύ άλλων, ότι στη Θεσσαλονίκη δραστηριοποιούνταν δύο διαφορετικοί κλάδοι των Φλόκα. Ο Ευάγγελος Φλόκας του Αντωνίου διατηρούσε από το 1907 ζαχαροπλαστείο κοντά στην Εγνατία. Οι ιδρυτές του «Εξοχικού» και της μεγάλης επιχείρησης που ακολούθησε ήταν οι γιοι του Αθανασίου Φλόκα, με οικογενειακές ρίζες στο Μέτσοβο.
Ανάμεσά τους ήταν ο Δημητράκης Φλόκας, που είχε ταξιδέψει
στο Παρίσι για να μάθει την τέχνη της ζαχαροπλαστικής. Η εμπειρία του στα
γαλλικά εργαστήρια είχε ιδιαίτερη αξία για μια οικογενειακή επιχείρηση που
επιδίωκε να διευρύνει την παραγωγή της. Το 1913 οι αδελφοί ανοίγουν το Café
Floca στην πλατεία Ελευθερίας, στο ισόγειο ενός νεόκτιστου κτιρίου, απέναντι
από το πολυκατάστημα Stein. Η Θεσσαλονίκη έχει μόλις ενταχθεί στο ελληνικό
κράτος και το καινούργιο ζαχαροπλαστείο βρίσκεται σε μια από τις καλύτερες εμπορικές
θέσεις της. Η πελατεία του μεγαλώνει γρήγορα, ενώ η παρουσία του Δημητράκη
δίνει ξεχωριστή σημασία στο εργαστήριο και στην ευρωπαϊκή κατεύθυνση της
παραγωγής.
Λίγο αργότερα, με την εγκατάσταση των συμμαχικών στρατευμάτων στη Θεσσαλονίκη κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Café Floca αποκτά και διεθνή πελατεία. Άγγλοι και Γάλλοι αξιωματικοί συχνάζουν στο κατάστημα, που αναφέρεται στις αναμνήσεις ξένων επισκεπτών της εποχής. Ο Βρετανός δημοσιογράφος H. Collinson Owen περιγράφει τα μικρά τραπέζια γεμάτα κόσμο και τα γλυκά που, αν και ακριβά, είχαν μεγάλη ζήτηση. Η μαρτυρία του έχει ξεχωριστή αξία, γιατί μας επιτρέπει να γνωρίσουμε κάτι από την πραγματική ζωή του ζαχαροπλαστείου, σε μια Θεσσαλονίκη όπου ο πόλεμος έχει φέρει χιλιάδες ξένους στρατιώτες.
Η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 προκαλεί ζημιές και στο Café Floca, που επισκευάζεται και επαναλειτουργεί στις αρχές του 1918. Μέχρι τότε οι αδελφοί Φλόκα έχουν καταφέρει να καθιερώσουν το όνομά τους στην πόλη. Τα επόμενα χρόνια θα ακολουθήσει μια ακόμη μεγαλύτερη ανάπτυξη, με την ίδρυση σοκολατοποιίας και τη δημιουργία νέων καταστημάτων. Ιδιαίτερα σημαντικός θα είναι και ο ρόλος των εργαστηρίων τους στην εκπαίδευση ζαχαροπλαστών που θα ακολουθήσουν αργότερα τη δική τους πορεία. Στην ιστορία αυτής της μεγάλης επιχείρησης θα επιστρέψουμε όταν φτάσουμε στη μεσοπολεμική και στη μεταπολεμική ζαχαροπλαστική.

Ο Χατζής της παλιάς Θεσσαλονίκης
Η μποζά είχε τη δική της θέση στα γαλακτοπωλεία της παλιάς Θεσσαλονίκης. Αυτό το χαρακτηριστικό ξινόγλυκο ρόφημα από δημητριακά, με τη μακρά ιστορία του στην οθωμανική παράδοση, ήταν ανάμεσα στα προϊόντα που πρόσφερε ο Σουλεϊμάν Σουλεϊμάνοβιτς στο μικρό κατάστημα που άνοιξε στη Βενιζέλου το 1908. Μαζί του πουλούσε γάλα και κάποια σιροπιαστά γλυκά, συνεχίζοντας έτσι μια παράδοση που ήταν ήδη βαθιά ριζωμένη στην καθημερινότητα της πόλης. Κάπως έτσι ξεκινά η ιστορία του Χατζή, ενός ζαχαροπλαστείου που έμελλε να γίνει από τα πιο αγαπητά και αναγνωρίσιμα της Θεσσαλονίκης.
Εκείνα τα χρόνια, η Βενιζέλου ήταν ένας από τους πιο ζωντανούς εμπορικούς δρόμους της πόλης. Σε μικρή απόσταση λειτουργούσαν τα ευρωπαϊκά καφέ και τα ζαχαροπλαστεία που ακολουθούσαν τις συνήθειες της δυτικής Ευρώπης. Το γαλακτοπωλείο του Σουλεϊμάν είχε διαφορετική καταγωγή, με γλυκά που γνώριζαν καλά οι κάτοικοι της οθωμανικής Θεσσαλονίκης. Στους ίδιους δρόμους άλλωστε μπορούσε κανείς να συναντήσει γλυκά και συνήθειες από διαφορετικούς κόσμους, κάτι που χαρακτήριζε άλλωστε τη Θεσσαλονίκη εκείνων των χρόνω
Η μεγάλη πυρκαγιά του Αυγούστου του 1917 θα καταστρέψει και το γαλακτοπωλείο του Σουλεϊμάν. Εκείνος όμως καταφέρνει μέσα στους επόμενους μήνες να ξαναρχίσει τη δουλειά του, μεταφέροντας την επιχείρηση στη Βενιζέλου 50. Από αυτό το νέο κατάστημα θα συνεχιστεί η πορεία του Χατζή, που στα χρόνια που ακολούθησαν θα αποκτήσει μεγάλη φήμη για τα σιροπιαστά και τις γαλακτερές παρασκευές του.
Ο Σουλεϊμάν είχε προλάβει να ξαναστήσει το γαλακτοπωλείο του μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917. Πέντε χρόνια αργότερα, με τη Μικρασιατική Καταστροφή, έφτασαν στη Θεσσαλονίκη χιλιάδες πρόσφυγες, ανάμεσά τους και ζαχαροπλάστες που είχαν αφήσει πίσω τους τα εργαστήριά τους. Βρήκαν μια πόλη όπου τα σιροπιαστά και τα γαλακτερά γλυκά της Ανατολής ήταν γνώριμα από παλιά, και προσπάθησαν να συνεχίσουν εδώ την τέχνη τους. Η συνάντησή τους με τους παλιούς τεχνίτες θα ανοίξει ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία της ελληνικής ζαχαροπλαστικής.

Από την προσφυγιά στα μεγάλα ζαχαροπλαστεία (1922–1955)
Ο Γιώργος Παπαπαρασκευάς ήταν μόλις δεκαεπτά χρονών όταν έφτασε πρόσφυγας στην Ξάνθη από τις Σαράντα Εκκλησιές της Ανατολικής Θράκης. Ήταν ο μικρότερος από δεκατέσσερα παιδιά και βρήκε δουλειά στο ζαχαροπλαστείο του Στογιαννίδη, που θεωρούνταν από τα καλύτερα της πόλης εκείνη την εποχή. Εκεί έμαθε την τέχνη και το 1926 άνοιξε το δικό του καφέ-ζαχαροπλαστείο στη συνοικία των Δώδεκα Αποστόλων.
Γύρω στο 1930, ο Παπαπαρασκευάς αρχίζει να φτιάχνει τη περίφημη καριόκα, κεντώντας με χρυσή κλωστή τη σοκολάτα της. Με τα χρόνια, το γλυκό του γίνεται τόσο γνωστό, ώστε να συνδεθεί με την ίδια την Ξάνθη. Το 1935 μετέφερε το κατάστημά του στη θέση όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Στο εργαστήριό του συνέχισε να φτιάχνει και σαραγλί, ένα από τα γλυκά που γνώριζε από την πατρίδα του. Η ιστορία του είναι χαρακτηριστική για όσα συνέβησαν στην ελληνική ζαχαροπλαστική μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Χιλιάδες πρόσφυγες αναζήτησαν μια καινούργια ζωή στην Ελλάδα, φέρνοντας μαζί τους τις γευστικές συνήθειες των τόπων τους. Ανάμεσά τους ήταν έμπειροι ζαχαροπλάστες, αλλά και νεαροί άνθρωποι που έμαθαν την τέχνη στα εργαστήρια της νέας τους πατρίδας.
Η επίδραση της προσφυγιάς γίνεται ιδιαίτερα αισθητή και στη Σύρο. Το λουκούμι είχε ήδη μεγάλη ιστορία στο νησί, χάρη στους Χιώτες και Ψαριανούς που είχαν εγκατασταθεί εκεί έναν αιώνα νωρίτερα. Μετά το 1922 φτάνουν στην Ερμούπολη νέοι Μικρασιάτες λουκουμοποιοί. Αρκετοί βρίσκουν δουλειά στα παλαιότερα εργαστήρια και στη συνέχεια ανοίγουν τα δικά τους. Μέχρι το 1945 καταγράφονται στην πόλη 128 ζαχαροπλάστες, στη συντριπτική τους πλειονότητα προσφυγικής καταγωγής, οι οποίοι παρασκευάζουν, μεταξύ άλλων, και λουκούμια. Είναι ένας εντυπωσιακός αριθμός για την Ερμούπολη εκείνων των χρόνων, όπου η τέχνη του λουκουμιού είχε εξελιχθεί σε σημαντική επαγγελματική δραστηριότητα.
Στη Θεσσαλονίκη, ένα άλλο προσφυγόπουλο κάνει περίπου την ίδια εποχή τα πρώτα του βήματα. Ο Σταύρος Τερκενλής έχει έρθει με την οικογένειά του από την Καππαδοκία και εργάζεται από πολύ μικρός. Στα μέσα της δεκαετίας του 1920 πιάνει δουλειά στο «Μοντέρν», ένα γνωστό αρτοζαχαροπλαστείο της Τσιμισκή. Δύο από τους ιδιοκτήτες είναι μακρινοί συγγενείς του και ο τρίτος ένας Γερμανός αρχιτεχνίτης αρτοποιός, κοντά στον οποίο ο νεαρός Σταύρος μαθαίνει ευρωπαϊκές τεχνικές αρτοποιίας και ζαχαροπλαστικής. Όταν ο Γερμανός αποχωρεί από την Ελλάδα, αναλαμβάνει ο ίδιος την ευθύνη της παραγωγής του καταστήματος, μια θέση στην οποία θα παραμείνει για αρκετά χρόνια.
Μεσολαβούν ο πόλεμος και η θητεία του στο μέτωπο, μέχρι το 1948, όταν ανοίγει το πρώτο δικό του ζαχαροπλαστείο στη γωνία Τσιμισκή και Αριστοτέλους. Ο Σταύρος Τερκενλής είχε μάθει να δουλεύει με τις ζύμες από παιδί και έφερε στην επιχείρησή του αρκετές καινοτομίες για την εποχή. Ο γιος του, Παύλος Τερκενλής, θυμάται ότι ο πατέρας του έφερε από τους πρώτους τον καφέ εσπρέσο στη Θεσσαλονίκη, χρησιμοποιώντας μια μηχανή Gaggia, ενώ ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την τεχνική της σφολιάτας. Το τσουρέκι θα γίνει αργότερα το διασημότερο προϊόν της οικογενειακής επιχείρησης, που θα συνδέσει το όνομά της με τη Θεσσαλονίκη.
Στην ίδια πόλη, η οικογένεια Φλόκα είχε ήδη δημιουργήσει μια από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις ζαχαροπλαστικής της εποχής. Με καταγωγή από το Μέτσοβο, οι Φλόκα είχαν εγκατασταθεί στη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου αιώνα. Ο Δημήτριος Φλόκας είχε ταξιδέψει μάλιστα στο Παρίσι για να σπουδάσει ζαχαροπλαστική, φέρνοντας μαζί του γνώσεις της γαλλικής σχολής. Το Café Floca της πλατείας Ελευθερίας, που άνοιξε το 1913, γνώρισε μεγάλη επιτυχία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι αξιωματικοί των συμμαχικών στρατευμάτων το έκαναν στέκι τους. Οι ξένοι επισκέπτες μιλούσαν με θαυμασμό για τα γλυκά του, που θεωρούνταν από τα καλύτερα και ακριβότερα της πόλης.
Το 1924 ο Δημήτριος Φλόκας προχωρά στην ίδρυση μιας σύγχρονης σοκολατοποιίας στη Βασιλέως Ηρακλείου, εξοπλισμένης με μηχανήματα που επιτρέπουν την παραγωγή σε μεγαλύτερη κλίμακα. Στο εργοστάσιο, όπου εργάζονται κυρίως γυναίκες, παρασκευάζονται σοκολάτες και καραμέλες που διατίθενται σε ολόκληρη τη Βόρεια Ελλάδα. Οι παλιοί Θεσσαλονικείς θυμούνταν το άρωμα της σοκολάτας που απλωνόταν στους γύρω δρόμους. Το 1929 ανοίγει και το κεντρικό ζαχαροπλαστείο της Τσιμισκή 21, συνεχίζοντας την παράδοση των μεγάλων ευρωπαϊκών καφέ που είχε ήδη καθιερώσει η οικογένεια.
Στα εργαστήρια του Φλόκα η σοκολάτα είχε ξεχωριστή θέση. Ανάμεσα στα γλυκά που έμειναν στη μνήμη των Θεσσαλονικέων ήταν η μαρκησία, με σοκολατένιο παντεσπάνι, γέμιση και γλάσο σοκολάτας. Η Μαρία Βάρβογλη, που αφηγήθηκε την ιστορία της οικογένειάς της στο βιβλίο «Ραντεβού στου Φλόκα», θυμόταν αργότερα ότι η μαρκησία παρασκευαζόταν από τα κομμάτια που περίσσευαν κατά την παραγωγή άλλων γλυκών. Θυμόταν επίσης τη σαντιγί από πραγματική κρέμα γάλακτος, που αποτελούσε χαρακτηριστικό στοιχείο της ζαχαροπλαστικής εκείνων των χρόνων.
Από τα εργαστήρια του Φλόκα πέρασαν πολλοί νέοι ζαχαροπλάστες που αργότερα άνοιξαν δικά τους καταστήματα. Ανάμεσά τους ήταν τεχνίτες που συνδέθηκαν με γνωστά ονόματα της Θεσσαλονίκης, όπως ο Αγαπητός και ο Αχιλλέας. Είχαν μάθει τη δουλειά δίπλα στους παλιούς μαστόρους και αξιοποίησαν τις γνώσεις τους όταν έφτιαξαν τις δικές τους επιχειρήσεις. Η περίπτωση του Αγαπητού έχει μάλιστα μια ιδιαίτερα ανθρώπινη πλευρά. Όταν πολεμούσε στο αλβανικό μέτωπο, ο Φλόκας, σύμφωνα με την οικογενειακή ιστορία του, συνέχισε να καταβάλλει τον μισθό του και να φροντίζει τη γυναίκα και τα παιδιά του.
Η επέκταση της οικογένειας στην Αθήνα αρχίζει στα τέλη της δεκαετίας του 1930, με το κατάστημα της Κοραή, ενώ ακολουθεί εκείνο της Πανεπιστημίου, στο Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού. Το 1946 ο Αθανάσιος Φλόκας, μόλις είκοσι έξι χρονών, επιστρέφει από τη Βιέννη, όπου σπούδαζε Χημεία, για τις καλοκαιρινές του διακοπές. Ο θάνατος του πατέρα του τον αναγκάζει να αναλάβει την οικογενειακή επιχείρηση. Θα αφιερώσει σε αυτήν το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, συνεχίζοντας την ανάπτυξη των ζαχαροπλαστείων και της σοκολατοποιίας. Το 1951 ανοίγει στη Θεσσαλονίκη και το περίφημο κατάστημα στη γωνία Τσιμισκή και Αγίας Σοφίας, που θα γίνει για πολλά χρόνια αγαπημένο σημείο συνάντησης των Θεσσαλονικέων.
Σχεδόν δίπλα στον αθηναϊκό Φλόκα είχε ήδη κάνει την εμφάνισή του το Zonar’s. Ο ιδρυτής του, Κάρολος Ζωναράς, είχε γεννηθεί στις Σαράντα Εκκλησιές της Ανατολικής Θράκης, την ίδια πόλη από την οποία καταγόταν και ο Γιώργος Παπαπαρασκευάς. Έχοντας μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες, δημιούργησε στο Ντέιτον του Οχάιο μια επιτυχημένη επιχείρηση σοκολάτας. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, ξεκίνησε με ένα μικρό εργαστήριο στη Λιοσίων και το 1934 άνοιξε το πρώτο του ζαχαροπλαστείο στη γωνία Πανεπιστημίου και Κριεζώτου. Εκεί έγινε γνωστό και το παγωτό Σικάγο, με το οποίο θα συνδεθεί για πολλά χρόνια το όνομά του.
Τον Αύγουστο του 1940 εγκαινιάζεται το μεγάλο Zonar’s (φωτό από το www.grecehebdo.gr) στη γωνία Πανεπιστημίου και Βουκουρεστίου. Ο Ζωναράς είχε επενδύσει ένα τεράστιο ποσό για την εποχή, αναθέτοντας την επίπλωση στον Βαράγκη και δημιουργώντας έναν χώρο εμπνευσμένο από τα μεγάλα ευρωπαϊκά καφέ. Η λειτουργία του θα διακοπεί τον Απρίλιο του 1941, όταν οι Γερμανοί καταλαμβάνουν την Αθήνα και επιτάσσουν το κατάστημα.
Το μικρότερο ζαχαροπλαστείο απέναντι συνεχίζει να λειτουργεί μέσα στις δυσκολίες της Κατοχής. Η κόρη του Ζωναρά, Αλεξάνδρα Αλεξανδράκη, περιέγραψε πολλά χρόνια αργότερα στην Καθημερινή πώς ο αρχιζαχαροπλάστης της επιχείρησης προσπαθούσε να φτιάξει γλυκά με όσα υλικά μπορούσε να εξασφαλίσει. Η ζάχαρη ήταν δυσεύρετη και οι τεχνίτες χρησιμοποιούσαν μέλι και σταφίδες, αναζητώντας τρόπους να αντικαταστήσουν τα υλικά που έλειπαν. Κατάφεραν μάλιστα να παρασκευάσουν και μια κρέμα ζαχαροπλαστικής με αμύγδαλο. Στην Αθήνα της Κατοχής, ακόμη και για να φτιάξουν μια απλή πάστα, οι ζαχαροπλάστες έπρεπε συχνά να αναζητήσουν υποκατάστατα για τα υλικά που έλειπαν από την αγορά.
Το μεγάλο Zonar’s ξανάνοιξε στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Σύντομα τα τραπέζια του γέμισαν ξανά, με γνωστούς Αθηναίους να δίνουν εκεί τα ραντεβού τους. Λίγα μέτρα πιο πέρα λειτουργούσε και ο Φλόκας, έχοντας αποκτήσει τη δική του σταθερή πελατεία. Η Πανεπιστημίου είχε πια καθιερωθεί ως ένας από τους δρόμους όπου πήγαινε κανείς για καφέ και μια καλή πάστα.
Την ίδια εποχή, μια διαφορετική παράδοση στο γλυκό συνεχιζόταν στα γαλακτοπωλεία της Αθήνας. Το 1931 ο Νίκος Καραγεώργος, από κτηνοτροφική οικογένεια του Αθανασίου Διάκου Φωκίδας, ανοίγει στον Πειραιά τη Στάνη. Οι βομβαρδισμοί του πολέμου τον αναγκάζουν να εγκαταλείψει το πρώτο του κατάστημα και το 1949 εγκαθίσταται στην οδό Μαρίκας Κοτοπούλη, κοντά στην Ομόνοια. Εκεί το πρόβειο γιαούρτι με την παχιά πέτσα και οι σπιτικές κρέμες αποκτούν τη δική τους σταθερή πελατεία. Η Στάνη συνεχίζει να λειτουργεί στην ίδια διεύθυνση, με τον εγγονό του ιδρυτή, Θανάση Καραγεώργο, να έχει αναλάβει την οικογενειακή επιχείρηση. Ακόμη και η προμήθεια του γάλακτος διατηρεί έναν αξιοσημείωτο δεσμό με το παρελθόν: ο σημερινός παραγωγός είναι εγγονός του ανθρώπου που προμήθευε τον παππού Νίκο.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1950, η ελληνική ζαχαροπλαστική έχει αποκτήσει πλέον μια πολύ διαφορετική φυσιογνωμία από εκείνη των μικρών εργαστηρίων του προηγούμενου αιώνα. Οι μεγάλες επιχειρήσεις διαθέτουν οργανωμένη παραγωγή και οι παλιοί τεχνίτες συνεχίζουν να μεταδίδουν τις γνώσεις τους στους νεότερους. Παράλληλα, στις γειτονιές της Αθήνας ανοίγουν μικρότερα ζαχαροπλαστεία, με δικά τους εργαστήρια και προσωπικές συνταγές. Σε αυτή την Αθήνα, το 1956, θα αρχίσει στην πλατεία Μαβίλη μια ακόμη ιστορία που αξίζει να αφηγηθούμε και η οποία θα κλείσει αυτό το πρώτο μεγάλο κεφάλαιο με την ιστορία της ελληνικής ζαχαροπλαστικής: εκείνη του Μικέ.
Ο Μικές: Από το μολύβι στο κορνέ
Το 1930, ένας Κωνσταντινουπολίτης ζαχαροπλάστης που ζούσε στην Αλεξάνδρεια πρόσεξε ότι ένα δεκατετράχρονο αγόρι της γειτονιάς είχε ιδιαίτερο ταλέντο στη ζωγραφική. Σκέφτηκε πως αυτό το χάρισμα θα μπορούσε να του φανεί χρήσιμο στη ζαχαροπλαστική και τον πήρε μαζί του στο εργαστήριο. Το αγόρι λεγόταν Μικές και εκείνη η γνωριμία θα καθόριζε την επαγγελματική του πορεία. Η πρώτη του δουλειά ήταν σε ένα γαλλικό ζαχαροπλαστείο της Αλεξάνδρειας, όπου παρέμεινε για εννέα ολόκληρα χρόνια.
Η Αλεξάνδρεια είχε τότε σπουδαία παράδοση στη ζαχαροπλαστική. Η μεγάλη ελληνική παροικία διέθετε ονομαστά καταστήματα, όπως το Παριζιέν του Παναγιώτη Αλεξιάδη και το Grand Trianon, ενώ η γαλλική σχολή ασκούσε ισχυρή επιρροή στους επαγγελματίες της πόλης. Σε αρκετά εργαστήρια εργάζονταν τεχνίτες από την Ευρώπη, μεταφέροντας τις γνώσεις τους στους νεότερους. Σε αυτό το περιβάλλον μεγάλωσε επαγγελματικά ο Μικές, που σύντομα άρχισε να ασχολείται ιδιαίτερα με την καλλιτεχνική πλευρά της ζαχαροπλαστικής.
Η κλίση του στη ζωγραφική αποδείχθηκε πολύτιμη. Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του Κωνσταντίνου Κουμάκη, ο Μικές διακρίθηκε σε διεθνείς διαγωνισμούς καλλιτεχνικής ζαχαροπλαστικής, συγκεντρώνοντας εννέα χρυσά βραβεία από το 1948 έως το 1971. Τα τρία πρώτα τα κέρδισε στην Αλεξάνδρεια, ενώ ακολούθησαν σημαντικές διακρίσεις στην Ευρώπη. Το 1957 βραβεύτηκε στη Λιλ και στο Ντίσελντορφ, ενώ το τελευταίο χρυσό μετάλλιο της καριέρας του καταγράφεται στο Παρίσι, το 1971.
Η επαγγελματική του διαδρομή τον έφερε και στην Αθήνα, όπου εργάστηκε στον Φλόκα, σε μια εποχή που τα εργαστήριά του αποτελούσαν σημαντικό σχολείο για τους Έλληνες ζαχαροπλάστες. Ο Μικές είχε ήδη αποκτήσει μεγάλη τεχνική εμπειρία και αφιέρωνε σημαντικό μέρος του χρόνου του στην κατασκευή καλλιτεχνικών συνθέσεων από ζάχαρη. Η ενασχόλησή του με αυτή την απαιτητική ειδικότητα είχε ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική ζαχαροπλαστική άρχιζε να αποκτά πιο οργανωμένη επαγγελματική εκπαίδευση.
Στην πλατεία Μαβίλη, στη γωνία Δημητρίου Σούτσου και Δορυλαίου, το ζαχαροπλαστείο που έφερε το όνομά του έγινε ένα από τα γνωστότερα της μεταπολεμικής Αθήνας. Το εργαστήριο βρισκόταν στο υπόγειο και στις προθήκες του κυριαρχούσαν οι κλασικές πάστες της ευρωπαϊκής ζαχαροπλαστικής. Η σοκολατίνα, η πάστα αμυγδάλου και τα περίφημα ταρτάκια βιενουά, με κέικ αμυγδάλου ποτισμένο με ρούμι και σοκολατένια κρέμα, συγκαταλέγονται στα γλυκά που διατήρησαν τη φήμη του καταστήματος. Ξεχωριστή επιτυχία γνώρισε και η τυρόπιτά του, που εξακολουθεί να προσελκύει πελάτες από ολόκληρη την Αθήνα.
Η συνέχεια της επιχείρησης πέρασε στα χέρια της οικογένειας Διαμαντάκη. Ο Τρύφωνας Διαμαντάκης, εκπρόσωπος της νεότερης γενιάς, έχει διηγηθεί στην Καθημερινή ότι μεγάλωσε ουσιαστικά μέσα στο ζαχαροπλαστείο, πηγαίνοντας εκεί καθημερινά μετά το σχολείο. Η χαρακτηριστική ροζ πρόσοψη της Μαβίλη και οι παλιές συνταγές εξακολουθούν να θυμίζουν την εποχή των μεγάλων αθηναϊκών ζαχαροπλαστείων.
Ο ίδιος ο Μικές συνέχισε να ασχολείται με την τέχνη ακόμη και μετά την αποχώρησή του από την ενεργό ζαχαροπλαστική. Στο σπίτι του ζωγράφιζε και κατασκεύαζε γλυπτά, ενώ το 1991 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Η διακόσμηση στη ζαχαροπλαστική», που παρουσιάστηκε στην έκθεση ΑΡΤΟΖΑ. Είχε περάσει σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του δουλεύοντας με τα χέρια, από την εποχή που ένας γείτονας στην Αλεξάνδρεια είχε διακρίνει το ταλέντο του στο σχέδιο.
Η διαδρομή του Μικέ αποτελεί ένα χαρακτηριστικό κεφάλαιο της συμβολής των Ελλήνων της Αιγύπτου στην ελληνική ζαχαροπλαστική. Την ίδια παράδοση θα συνεχίσουν στην Αθήνα και άλλοι Αιγυπτιώτες επαγγελματίες. Ανάμεσά τους οι αδελφοί Λαζαρίδη, που το 1962 θα ανοίξουν στο Κολωνάκι το Désiré.
Η Αθήνα της πάστας και του παγωτού (1960–1981)
Μια φωτογραφία από τα εγκαίνια του Désiré το 1962 βρίσκεται
ακόμη στο ζαχαροπλαστείο της Δημοκρίτου, στο Κολωνάκι. Οι ιδρυτές του, αδελφοί
Λαζαρίδη, είχαν έρθει από την Αλεξάνδρεια, όπου διατηρούσαν ήδη ένα
ζαχαροπλαστείο με ευρωπαϊκές επιρροές. Στην Αθήνα συνέχισαν να φτιάχνουν τα
γλυκά που γνώριζαν καλά, δίνοντας ιδιαίτερη θέση στη γαλλική ζαχαροπλαστική. Η
Saint-Honoré και το Mont Blanc θα γίνουν δύο από τις πιο χαρακτηριστικές
σπεσιαλιτέ του καταστήματος, που γρήγορα αποκτά σταθερή πελατεία στο Κολωνάκι.
Την ίδια περίοδο, ο Παπασπύρου αναπτύσσει μια από τις μεγαλύτερες ελληνικές επιχειρήσεις ζαχαροπλαστικής. Η ιστορία της οικογένειας είχε ξεκινήσει πριν από τον πόλεμο, με τον Κωνσταντίνο Παπασπύρου να λειτουργεί απέναντι από το Καλλιμάρμαρο ένα αναψυκτήριο που φιλοξενούσε ακόμη και παραστάσεις Καραγκιόζη. Στη δεκαετία του 1950 δημιουργείται το εργοστάσιο παγωτού στην οδό Προμπονά, ενώ τη δεκαετία του 1960 η παραγωγή μεταφέρεται σε εγκαταστάσεις 2.000 τετραγωνικών μέτρων στους Αμπελοκήπους. Το μεγάλο κατάστημα του Συντάγματος θα εξελιχθεί αργότερα σε πολυώροφο συγκρότημα, με ζαχαροπλαστείο και εστιατόριο. Ο Παπασπύρου έχει πια περάσει από το παραδοσιακό εργαστήριο σε μια παραγωγή μεγάλης κλίμακας.
Στις γειτονιές της Αθήνας, την ίδια εποχή, γεννιούνται άλλες γλυκές συνήθειες. Το 1961 ο Λεωνίδας Παλαμίδης και ο Δημήτρης Τελώνης ανοίγουν στον Άγιο Νικόλαο το πρώτο Κοσμικόν. Το γαλακτομπούρεκό τους, με το τραγανό φύλλο και την πλούσια κρέμα, αποκτά σύντομα φήμη που ξεπερνά τα όρια της συνοικίας. Το 1967 ο Βασίλης Μπλέτσος και η Σοφία Ξήτα, με καταγωγή από την Ήπειρο, ανοίγουν στην Κυψέλη ένα γαλακτοπωλείο με το όνομα Δωδώνη. Τρία χρόνια αργότερα αρχίζουν να παρασκευάζουν παγωτό σε μικρή κλίμακα. Η επιχείρησή τους θα αναπτυχθεί σημαντικά και το 1977 θα αποκτήσει δική της παραγωγική μονάδα στην Παλλήνη.
Ξεχωριστή θέση στην ιστορία του αθηναϊκού παγωτού έχει και η Χαρά της Πατησίων, που ανοίγει στις 6 Απριλίου 1969. Πίσω της βρίσκεται μια οικογενειακή ιστορία που ξεκινά από την Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα με τη διήγηση της οικογένειας, η γιαγιά Αριστέα, που είχε έρθει πρόσφυγας στην Ελλάδα το 1922, είχε κρύψει τις πολύτιμες συνταγές της μέσα στο παπούτσι της. Ο γιος της, Νίκος, τις αξιοποίησε αρκετές δεκαετίες αργότερα, δημιουργώντας ένα ζαχαροπλαστείο που έγινε διάσημο για το εκμέκ παγωτό και το Σικάγο του. Στη Χαρά κατέφθαναν Αθηναίοι ακόμη και από μακρινές συνοικίες για να απολαύσουν ένα παγωτό.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η Αθήνα έχει αποκτήσει πια μια μεγάλη παράδοση στο γλυκό. Τα ιστορικά ζαχαροπλαστεία εξακολουθούν να συγκεντρώνουν το κοινό τους και η αγορά έχει μεγαλώσει σημαντικά. Στις 3 Μαρτίου 1982, ένας 23χρονος Κωνσταντινουπολίτης ανοίγει στην Αναγνωστοπούλου 23 ένα μικρό ζαχαροπλαστείο με το όνομα Fresh. Είναι ο Στέλιος Παρλιάρος, που μέσα στα επόμενα χρόνια θα αλλάξει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο οι Αθηναίοι αντιλαμβάνονται το γλυκό. Η δουλειά του θα επηρεάσει μια ολόκληρη γενιά ζαχαροπλαστών και θα σηματοδοτήσει την αρχή μιας νέας εποχής για την ελληνική ζαχαροπλαστική.
Συνεχίζεται…
Μέρος δεύτερο
Η νέα εποχή της ελληνικής ζαχαροπλαστικής: Στέλιος Παρλιάρος και Ζυλ Δεληγιάννης (1982–2005)
Μέρος τρίτο
Το επιδόρπιο στο προσκήνιο: Από τη Σπονδή στη νέα ελληνική pâtisserie (2000–2026)
Βιβλιογραφία – Πηγές
Friedrich Unger, Conditorei des Orients (1838) · Ελευθέριος Γ. Σκιαδάς, «Από τα πρώτα ζαχαροπλαστεία επί Όθωνος στα γλυκατζίδικα του ποδαριού του Μεσοπολέμου» (2019).
Δήμητρα Πικραμένου-Βάρφη, Ο Σπυρίδων Παυλίδης και το «γλυκυσματοποιείον» του (ΕΛΙΑ, 1991).
Υπουργείο Πολιτισμού, «Συριανό Λουκούμι – Λουκούμι Σύρου», Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (2019).
Μαρία Βάρβογλη, Ραντεβού στου Φλόκα.
Ιστορικά αρχεία και οικογενειακές μαρτυρίες των ζαχαροπλαστείων Βάρσος, Χατζής, Τερκενλής και Zonar’s.

Συνδεθείτε ή Εγγραφείτε για να συμμετάσχετε στη συζήτηση