Με αυτό το σκεπτικό γεννήθηκε και γιγαντώθηκε η σύγχρονη κουλτούρα της ευεξίας. Από τα πρωινά ροφήματα με «θαυματουργά» βότανα και λουτρά σε παγωμένο νερό, μέχρι τα ακριβά retreats διαλογισμού, τα κρύσταλλα ενεργειακής καθοδήγησης και τις εφαρμογές που καταγράφουν κάθε φάση του ύπνου μας, το Wellness υποσχέθηκε να γίνει το αντίδοτο στη σύγχρονη ασταμάτητη πίεση. Όμως, καθώς η παγκόσμια βιομηχανία της ευεξίας αποτιμάται πλέον σε πολλά δισεκατομμύρια, γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: Πρόκειται για μια ουσιαστική στροφή προς την εσωτερική ισορροπία ή για έναν καλοκουρδισμένο «New Age Καπιταλισμό», που κατάφερε να εμπορευματοποιήσει ακόμα και την ίδια μας την ανάγκη για αναπνοή; Μήπως τελικά η βιομηχανία του wellness μας φορτώνει με νέες ενοχές ότι δεν «προσευχόμαστε» σωστά στο βωμό της παραγωγικότητάς μας ακόμα και στον ελεύθερο χρόνο μας, ούτε έχουμε αγοράσει τα (αμέτρητα) προτεινόμενα προϊόντα που θα μας «βοηθήσουν» στη μετάβαση προς την ηρεμία.
Από την αυτοφροντίδα στην καταναλωτική υποχρέωση
Η έννοια της «αυτοφροντίδας» (self-care) δεν είναι καινούργια. Ιστορικά και πολιτικά, υποστηρίχθηκε ως μια πράξη αντίστασης και αυτοσυντήρησης απέναντι σε ένα εξαντλητικό σύστημα. Ωστόσο, η σύγχρονη lifestyle κουλτούρα κατάφερε να επαναπροσδιορίσει τον όρο και η αυτοφροντίδα δεν σημαίνει πλέον «ξεκουράζομαι» ή «θέτω όρια», αλλά «αγοράζω τα κατάλληλα προϊόντα για να νιώσω καλά». Στον αλγόριθμο των social media, η ευεξία δεν είναι μια αθόρυβη, εσωτερική διαδικασία, αλλά ένα αισθητικά άρτιο θέαμα. Για να θεωρηθείς «υγιής» ή «συγχρονισμένος με τον εαυτό σου», πρέπει να διαθέτεις το σωστό στρώμα γιόγκα από ανακυκλωμένα υλικά, να πίνεις matcha συγκεκριμένης ποιότητας, να φοράς ρούχα γυμναστικής ουδέτερων χρωματικών τόνων και να επενδύεις σε συμπληρώματα διατροφής που υπόσχονται «αποτοξίνωση». Έτσι, η ευεξία μετατρέπεται αθόρυβα σε ένα status symbol. Δεν αρκεί να είσαι καλά, πρέπει να φαίνεται ότι έχεις τους οικονομικούς πόρους και τον χρόνο να «φροντίζεις» τον εαυτό σου με τους πιο εκλεπτυσμένους τρόπους.
Η εσωτερίκευση της ενοχής
Όταν η εξουθένωση από το εργασιακό άγχος και η αβεβαιότητα παρουσιάζονται ως απλά αποτελέσματα «κακής νοοτροπίας» (poor mindset) ή «μπλοκαρισμένης ενέργειας», η λύση που προσφέρεται είναι ατομική και καταναλωτική. Αν νιώθεις κουρασμένος, δεν φταίνε τα εξαντλητικά ωράρια ή η οικονομική στενότητα, αλλά το γεγονός ότι δεν κάνεις αρκετό διαλογισμό, δεν πίνεις το κατάλληλο smoothie ή δεν εφαρμόζεις τις σωστές τεχνικές «θετικής σκέψης» (manifestation). Με αυτόν τον τρόπο, η βιομηχανία του wellness έχει κατά κάποιο τρόπο δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο ενοχών και η ψυχολογική αυτή πίεση μετατρέπει την ξεκούραση από φυσικό δικαίωμα σε ένα ακόμα πεδίο επιδόσεων. Ακόμα και στον ελεύθερο χρόνο μας, καλούμαστε να είμαστε «παραγωγικοί» ως προς την ευεξία μας, η οποία πλέον έχει μετατραπεί σε ένα νέο project που πρέπει να ολοκληρώσουμε με επιτυχία, χρησιμοποιώντας απαραίτητα τα καλύτερα προτεινόμενα γιαυτόν τον σκοπό, προϊόντα.
Η εμπορευματοποίηση του «αυθεντικού»
Ένα άλλο παράδοξο του New Age Καπιταλισμού είναι η οικειοποίηση παραδοσιακών, πνευματικών ή τοπικών πρακτικών και η συσκευασία τους σε πολυτελή πακέτα. Πρακτικές με βάθος αιώνων, όπως η γιόγκα, ο διαλογισμός και η βοτανοθεραπεία, απογυμνώνονται από το φιλοσοφικό και κοινωνικό τους πλαίσιο. Και, μετατρέπονται σε αποστειρωμένα προϊόντα που πωλούνται σε ακριβά boutique studios και πεντάστερα θέρετρα. Το «πνευματικό» γίνεται «εμπορικό» και το «αυθεντικό» μετριέται με την τιμή της συνδρομής. Η βιομηχανία υπόσχεται ταχεία επίλυση υπαρξιακών αναζητήσεων: «Κάνε αυτό το τριήμερο retreat και βρες τον σκοπό της ζωής σου», «Αγόρασε αυτόν τον κρύσταλλο και διώξε την αρνητικότητα». Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια γρήγορη καταναλωτική ικανοποίηση (fast-fashion εκδοχή της πνευματικότητας) που προσφέρει πρόσκαιρη ανακούφιση χωρίς να αγγίζει την ουσία.
Διεκδικώντας την πραγματική ευεξία
Σημαίνει αυτό ότι η γυμναστική, η σωστή διατροφή ή ο διαλογισμός είναι άχρηστα; Ασφαλώς όχι. Η ανάγκη του ανθρώπου για σωματική και ψυχική υγεία είναι απόλυτα υπαρκτή και ζωτική. Η συγκεκριμένη κριτική δεν στρέφεται εναντίον της αυτοφροντίδας, αλλά εναντίον της τεράστιας εμπορευματοποίησης και του καταναγκασμού που τελικά την συνοδεύουν. Η πραγματική ευεξία δεν χρειάζεται πιστωτική κάρτα, ούτε επιδεικτική προβολή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, λες και χωρίς αυτά αδυνατεί κάποιος να βοηθήσει τον εαυτό του να αισθανθεί καλύτερα.
Ίσως λοιπόν, χρειάζεται να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει φροντίζω τον εαυτό μου με κάποιες «εύκολες» αποφάσεις που θα βοηθήσουν να απελευθερωθούμε από την ψευδαίσθηση ότι η ευεξία είναι παράλληλα και status symbol και να κατανοήσουμε ότι στην πραγματικότητα, πρόκειται για δύο ασύνδετα μεταξύ τους πράγματα. Ας αποσυνδεθούμε λοιπόν από την επίδειξη στα social media, καθώς η ξεκούραση δεν χρειάζεται αισθητική έγκριση, ούτε αλγοριθμικό engagement. Να αναγνωρίσουμε τα όρια, μια και η συναισθηματική φροντίδα περιλαμβάνει την αποδοχή των «αρνητικών» συναισθημάτων, χωρίς την απαίτηση για διαρκή, τοξική θετικότητα. Και βέβαια, να κατανοήσουμε ότι η ψυχική μας ισορροπία, αλλά ακόμα και η σωματική μας ευεξία δεν είναι μόνο ατομικό επίτευγμα, αλλά συνδέεται άμεσα με την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων και την αλληλεγγύη στην κοινότητά μας. Η πιο ριζοσπαστική πράξη ευεξίας στον σύγχρονο κόσμο δεν είναι η αγορά ενός ακόμη συμπληρώματος διατροφής ή ένα ακόμα τριήμερο σε ένα πολυτελές νέο wellness, αλλά κάτι πολύ πιο απλό και δωρεάν: το να κλείσουμε τις οθόνες, να σταματήσουμε να συγκρινόμαστε με τους άλλους και τον τρόπο που ζουν και απλώς να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ξεκουραστεί χωρίς ενοχές μια και η ξεκούραση είναι ο κυριότερος τρόπος για να αποκτήσουμε ευεξία.